KULINARIA

Kuchnia to ważna część lokalnego dziedzictwa – to właśnie przy wspólnym stole przekazywano przepisy, kulinarne sekrety i zwyczaje. Wspomnienia o tym, co dawniej gotowano w domach, pozwalają lepiej poznać codzienne życie mieszkańców, wykorzystywane składniki oraz smaki, które pamięta się przez lata. Poniższy fragment przedstawia wspomnienia dotyczące dawnych potraw i sposobów przygotowywania posiłków w domu u rodziny Chady-Gucwa, które zostały spisane przez wnuczkę Anitę Hołodniuk.

,,Paulina Chady była gospodynią domową i prowadziła kuchnię wg. wschodnich, podolskich zasad i obyczajów. Chleb wypiekany był w domu ze świeżej mąki pszennej i żytniej. Piekło się przeróżne pierogi (kulebiaki) z kaszy gryczanej oraz owocami, najczęściej z jagodami z lasu i jabłkiem z przydomowego ogrodu, a także placki jakie?. Latem na liściach kapusty były pieczone podpłomyki. Przeważały potrawy mleczne i dania z różnymi rodzajami kaszy. W każdym gospodarstwie była krowa (mówiono: „Żywicielka rodziny”) a dzięki niej produkty: mleko w różnej postaci, śmietana, ser biały. Nadmiar produktów mlecznych przedkładano do drewnianej beczki, produkty solono i przekładano lnianym płótnem a na koniec przyciskano okrągłym kamieniem – tak przygotowany produkt był wykorzystywany do …… . Na wszelkie uroczystości były wypiekane strucle, serniki i pierniki. Po świniobiciu wyrabiało się domowe kiełbasy z dużą ilością czosnku, kaszanki w naturalnych jelitach. Z mięs przeważała wieprzowina i drób.

Boże Narodzenie

W rogu głównej izby stała żywa choinka przyniesiona przez dziadka Wojciecha Gucwę z lasu. Była ubierana w Wigilię. Dwa miesiące przed Świętami bożego Narodzenia były wykonywane ozdoby choinkowe z papieru tzw. papierowe balony, pajace, łańcuchy i jerzyki, a z wydmuszek krasnoludki. Na gałązkach były wieszane również łańcuchy z żołędzi, jabłka, orzechy i piernikowe ciasteczka, którymi pachniało w całym mieszkaniu. Wigilię spędzaliśmy u dziadków Gucwów w …… . Na kolację saniami przyjeżdżał po nas Wujek Stanisław Gucwa. Oprócz ręcznie robionych ozdób choinkowych u dziadków wieszano na choince piękne bombki, które Anna i Wojciech przywieźli z Ameryki. Były przepiękne.  Kolacje wigilijną zaczynaliśmy od modlitwy, a później następował moment dzielenia się opłatkiem, który był maczany w miodzie, co miało symbolizować całoroczne zdrowie. Później męska część naszej rodziny ze stodoły przynosiła siano i rozdzielało je na podłodze izby, na znak, że Pan Jezus urodził się w stajni (po świętach sianem były karmione zwierzęta). Stół był przykryty białym obrusem i zawsze wolne miejsce dla zbłąkanego wędrowca. Pierwszym daniem podawanym była kasza na mleku i zupa z suszonych leśnych grzybów i ziemniaków na bulionie warzywnym (w wigilię nie używano tłuszczu). Był makaron z makiem, groch z kapustą, podpłomyki z serem, chleb pszenny, gołąbki z kaszy, kompot z suszonych owoców, a z ciast: makowiec i piernik. Był to ciężki czas, nie zawsze na stole było 12 potraw. Po kolacji wszyscy domownicy ponownie klękali i się modlili. Nadchodziła druga część wigilijnego wieczoru – kolędowanie i tłuczenie orzechów przy herbacie. O północy całą rodziną szło się na pasterkę. A zimy były bardzo mroźne, pod butami skrzypiał mróz. Gdy ktoś wpadła w zaspę nie można było go wyciągnąć. Przez kolejne dwa dni wszyscy świętowali, rodziny odwiedzały się nawzajem. Pamiętam też przejażdżki konne saniami”.

Dawne potrawy i sposoby ich przygotowywania są częścią historii codziennego życia mieszkańców. Przekazywane wspomnienia pozwalają zachować nie tylko przepisy, ale również wiedzę o tym, jak wyglądała kuchnia przed laty i jakie znaczenie miało wspólne przygotowywanie posiłków.

 

 

 

 

 

Spisując te opowieści, ocalamy od zapomnienia smaki i tradycje, które tworzą nasze lokalne dziedzictwo.

Jednym z kulinarnych śladów tradycji Gminy Udanin są konarskie pączki ziemniaczane czy ziemniaki faszerowane – przepisy przekazywane w domach i związane ze Stowarzyszeniem Gospodyń Wiejskich w Konarach (2018 r.).

To przykład kuchni, w której wykorzystywano proste, dostępne produkty. Ziemniaki, mąka, jajka i drożdże stają się podstawą potrawy, która może zaskakiwać swoją formą i smakiem.

 Konarskie pączki ziemniaczane

Stowarzyszenie Gospodyń Wiejskich w Konarach
w składzie: Bogusława Andruszkiewicz, Grażyna Bodniewicz, Helena Fedorczak, Jadwiga Świdzińska

Składniki:

• 1 kg mąki pszennej
• 1 kg ziemniaków
• 3 jajka
• 10 dag drożdży
• 1 kostka margaryny
• 0,5–1 szklanki cukru
• łyżka smalcu (według preferencji)
• olej do smażenia

Przygotowanie:

Ziemniaki ugotować i przecisnąć przez praskę. Jeszcze gorące połączyć z pozostałymi składnikami. Jeżeli ciasto będzie zbyt rzadkie, dodać dodatkową mąkę.

Wyrobić ciasto, wałkować, wycinać kółka i formować pączki. Pozostawić do wyrośnięcia na około 10 minut.

Pączki smażyć na głębokim oleju, zwracając uwagę, aby nie smażyły się zbyt szybko – w przeciwnym razie mogą pozostać surowe w środku.

 Więcej niż przepis

Konarskie pączki ziemniaczane pokazują, że lokalne dziedzictwo kulinarne nie musi być skomplikowane. Często wyrasta z codzienności, dostępnych produktów i pomysłowości osób, które potrafiły wykorzystać to, co miały pod ręką.

Właśnie takie przepisy warto zachowywać – wraz z nazwą, miejscem, osobami, które je przekazują, oraz historiami, które się z nimi wiążą.

 Konarskie ziemniaki faszerowane

Stowarzyszenie Gospodyń Wiejskich w Konarach
w składzie: Bogusława Andruszkiewicz, Grażyna Bodniewicz, Helena Fedorczak, Jadwiga Świdzińska

Składniki:

• 10 średnich ziemniaków

Farsz:

• 20 dag żółtego sera
• 30 dag pieczarek
• 2 cebule
• 20 dag boczku

Sposób przygotowania:

Ziemniaki gotujemy w mundurkach na parze do średniej miękkości. Studzimy, obieramy i wydrążamy środki. Cebulę kroimy w kostkę, pieczarki trzemy na tarce o dużych oczkach. Dusimy. Po wystudzeniu dodajemy żółty ser, starty na tarce o dużych oczkach.

Folię aluminiową dzielimy na kwadraty. Na każdy kawałek folii kładziemy plasterek boczku, na boczek ziemniaka, a do ziemniaka farsz. Skręcamy folię na czubku i zapiekamy około 30 minut w piekarniku nagrzanym do 180°C.

Przepisy  pochodzą ze Stowarzyszenia Gospodyń Wiejskich w Konarach i zostały opublikowane w książce wydanej przez Starostwo Powiatowe w Środzie Śląskiej w 2018 roku. W Powiecie Średzkim jest organizowany konkurs pt. ,,Najlepsze w Powiecie Średzkim”, gdzie Koła Gospodyń Wiejskich, organizacje i stowarzyszenia z Powiatu Średzkiego mogą prezentować swoje pyszne dania. 

Przepisy Renaty Semeniuk – finalistki Masterchef we współpracy  z Klubem Seniora Udanin

Kuchnia w Udaninie łączy w sobie tradycyjna wiejską kuchnię oraz przepisy przywiezione z głównie z Kieleczczyzny lub Kresów. Charakterystyczna dla niej jest sezonowość produktów, pszenica, nabiał oraz zioła rosnące w ogrodach. Zdecydowaliśmy się, aby na warsztatach zrobić pierogi ruskie, kartacze, podpłomyki z sosem śliwkowym oraz masło.  Gmina Udanin to gmina rolnicza, w Herbie znajdują się kłosy pszenicy, a zboże mielone było w lokalnych młynach np. w Lusinie.

Kuchnia tradycyjna to nie tylko przepisy, lecz także wspomnienia, rodzinne zwyczaje i umiejętności przekazywane z pokolenia na pokolenie. Przygotowywanie potraw od podstaw pozwala poznać dawne sposoby pracy w kuchni i odkryć, jak wiele można stworzyć z prostych, lokalnie dostępnych składników. Podczas warsztatów kulinarnych uczestnicy poznawali różnorodne smaki i techniki przygotowywania tradycyjnych potraw.

Pierogi ruskie lub z mięsem to jedno z najbardziej rozpoznawalnych dań kuchni polskiej. Przygotowuje się je z cienkiego ciasta wypełnionego farszem z ziemniaków, twarogu i przypraw lub mięsa.  Ich lepienie wymaga wprawy, a wspólne przygotowywanie pierogów często staje się okazją do rozmów i dzielenia się kulinarnymi doświadczeniami.

Faworki to kruche, delikatne wypieki znane szczególnie z okresu karnawału i tłustego czwartku. Charakterystyczny kształt, cienkie ciasto i posypka z cukru pudru sprawiają, że od lat goszczą na polskich stołach. Ich przygotowanie wymaga rozwałkowania ciasta, odpowiedniego uformowania i usmażenia. Faworki zostały wpisane na listę produktów tradycyjnych.

Podpłomyki z sezonowym sosem śliwkowym nawiązują do prostych wypieków przygotowywanych z ciasta, które można było upiec bez skomplikowanych składników. Podane z sosem ze śliwek łączą tradycyjną formę wypieku z sezonowymi owocami. To przykład wykorzystania produktów dostępnych w danej porze roku i tworzenia smaków na bazie prostych składników.

Domowe masło przypomina o dawnych sposobach przygotowywania żywności. W gminie Udanin, według wspomnień mieszkańców, masło ubijano niegdyś w domach, między innymi w słoikach. Potrząsanie śmietaną wymagało czasu i cierpliwości, aż oddzielił się tłuszcz, z którego powstawało masło. Podczas warsztatów dzieci mogły samodzielnie spróbować tej metody i przekonać się, jak wyglądało przygotowywanie produktu, który dziś najczęściej kupujemy gotowy.

Pierogi z mięsem – domowy przepis

Składniki

Ciasto na pierogi:

• 560 g mąki pszennej
• 1 jajko
• 250 ml ciepłej wody
• ½ łyżeczki soli
• 20 g oleju

Farsz mięsny:

• 1 kg mielonego mięsa z łopatki
• 1 szklanka wody
• 2 cebule, drobno pokrojone
• 1 pęczek natki pietruszki
• 1 pęczek lubczyku lub 3 łyżki suszonego lubczyku
• sól i pieprz do smaku

Przygotowanie

1. Ciasto

Mąkę wsyp do miski, dodaj jajko, sól, olej i ciepłą wodę. Zagnieć wszystkie składniki na jednolite ciasto. Odstaw na 20 minut w ciepłe miejsce.

2. Farsz

Mięso mielone połącz z wodą, drobno pokrojoną cebulą, posiekaną natką pietruszki i lubczykiem. Dopraw solą i pieprzem do smaku.

3. Lepienie pierogów

Ciasto rozwałkuj i wytnij krążki. Na każdy nałóż porcję farszu, złóż na pół i dokładnie zlep brzegi.

4. Gotowanie

Pierogi ugotuj w osolonej, wrzącej wodzie do miękkości.

Przepis przypomina o domowej kuchni i potrawach, których przygotowanie łączy pokolenia.

Domowe masełko ze śmietany

Domowe masło to produkt, który dawniej przygotowywano samodzielnie, zamiast kupować gotowy w sklepie. W gminie Udanin, według wspomnień mieszkańców, masło ubijano niegdyś również w słoikach. Dziś tę prostą metodę można poznać podczas warsztatów kulinarnych i przekonać się, jak ze śmietany powstaje masło.

Składniki

• 2 opakowania śmietany kremówki 30%
• opcjonalnie odrobina soli

Przygotowanie

1. Śmietanę kremówkę przelej do miski i ubijaj tak długo, aż zacznie oddzielać się serwatka, a tłuszcz zbije się w grudki.
2. Oddziel masło od płynu, przelewając zawartość przez sitko.
3. Masło przepłucz w lodowatej wodzie.
4. Jeśli lubisz, dodaj odrobinę soli i wymieszaj.

Świeżo przygotowane masło można podać ze świeżym pieczywem. To prosty przykład domowego przetwarzania żywności i praktycznej wiedzy kulinarnej przekazywanej z pokolenia na pokolenie.

📸 W Cyfrowym Archiwum Tradycji Gminy Udanin zachowujemy

• • rodzinne i lokalne przepisy,
  • sposoby przygotowywania tradycyjnych potraw,
  • wiedzę o sezonowych i lokalnych produktach,
  • historie osób, od których przepisy były przekazywane dalej.

 

Projekt „Zioła i Ogień – żywe tradycje i cyfrowe dziedzictwo Gminy Udanin” Kompas Młodego Obywatela – „Nasze Tradycje”