RĘKODZIEŁO

Tradycja, którą tworzą nasze ręce

Rękodzieło to nie tylko gotowe przedmioty. To umiejętności, techniki i wiedza przekazywane z rąk do rąk – sposób pracy z materiałem, cierpliwość, dokładność i znajomość tego, jak coś wykonać własnymi rękami.

W ramach projektu „Zioła i Ogień – żywe tradycje i cyfrowe dziedzictwo Gminy Udanin” uczestnicy poznawali tradycyjne techniki rękodzielnicze i samodzielnie wykonywali własne prace.

 CHUSTY LUDOWE

Podczas warsztatów uczestnicy poznawali elementy związane z tradycyjnym strojem i własnoręcznie wykonywali dekoracyjne chusty inspirowane folklorem.

Chusta była ważnym elementem kobiecego stroju ludowego. Mogła pełnić funkcję praktyczną, ale była również częścią codziennego i odświętnego ubioru. Podczas warsztatów uczestnicy poznawali motywy i charakterystyczne elementy inspirowane tradycyjnymi chustami ludowymi, a następnie tworzyli własne prace. Zajęcia były okazją do rozmowy o dawnym stroju, jego znaczeniu oraz o tym, jak elementy tradycyjnego ubioru mogą być współcześnie interpretowane. Okazało się, że w niektórych domach babcie i prababcie wciąż nakrywają głowę.

Chusta była jednym z elementów tradycyjnego kobiecego stroju, którego różne formy przybyły na Dolny Śląsk wraz z powojennymi osadnikami. Po 1945 roku na teren regionu przyjeżdżali mieszkańcy wielu różnych części dawnej Polski oraz spoza jej obecnych granic, przywożąc ze sobą stroje, tkaniny, hafty i zwyczaje. W zbiorach Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu zachowały się m.in. chusty i inne elementy tradycyjnego ubioru osadników z Kresów, Bukowiny i Bośni (źródło: Muzeum Narodowe we Wrocławiu) Dlatego podczas naszego warsztatu nie odtwarzaliśmy ,,chusty udanińskiej”, lecz poznawaliśmy jeden z elementów kultury ludowej obecnej na Dolnym Śląsku i inspirowaliśmy się tradycyjnym strojem.

Dawne zwyczaje weselne obejmowały nie tylko uroczystości i wspólne świętowanie, lecz także symboliczne gesty, które podkreślały zmianę w życiu młodych małżonków. Jednym z takich zwyczajów, wspominanym przez mieszkańców Gminy Udanin podczas rozmów prowadzonych na potrzeby Cyfrowego Archiwum Tradycji, było nakrywanie głowy panny młodej chustką. Według przekazanych relacji w niektórych domach podczas wesela nakładano pannie młodej chustkę na głowę, co symbolizowało zakończenie panieństwa i wejście w nowy etap życia czyli małżeństwo. Gest ten miał znaczenie symboliczne: wskazywał, że kobieta zmienia swój stan i od tej chwili występuje już w nowej roli społecznej.

Dzisiejsza kultura Dolnego Śląska jest mozaiką tradycji przywiezionych przez ludzi, którzy po wojnie zaczęli budować tutaj swoje nowe życie.Uczestnicy warsztatów na koniec opowiadali o swoich chustach oraz co ich zainspirowało do stworzenia swojego wzoru. Wśród wypowiedzi pojawiły się takie elementy jak roślinność i krajobraz Udanina, motywy morskie związane z licznymi okolicznymi stawami czy zwierzęta.

 

Własnoręcznie wykonane chusty stały się pamiątką spotkania i przykładem twórczego nawiązania do tradycji.

 

 

Fotografie przedstawiające przykładowe prace uczestników.

 CERAMIKA

Praca z gliną pozwoliła uczestnikom stworzyć własne przedmioty użytkowe i dekoracyjne. Każda praca była efektem indywidualnej pracy i wyobraźni. Podczas warsztatów ważne było nie tylko co powstało, ale przede wszystkim jak powstało. Uczestnicy mogli samodzielnie spróbować technik, które wymagają czasu, skupienia i cierpliwości. Wspólna praca stała się również okazją do rozmowy o tym, jak dawniej wykonywano przedmioty bez gotowych produktów i masowej produkcji. Praca z gliną należy do najstarszych form rękodzieła. Z naturalnego materiału można było własnymi rękami stworzyć przedmioty zarówno użytkowe, jak i dekoracyjne. Podczas warsztatów ceramicznych uczestnicy poznawali właściwości gliny i samodzielnie wykonywali własne prace. Każdy przedmiot powstawał stopniowo – od kawałka gliny do gotowej formy. Warsztaty były okazją do rozwijania sprawności manualnej, cierpliwości i kreatywności, ale także do doświadczenia procesu tworzenia bez gotowego wzoru i bez masowej produkcji. Na tworzonych przez dzieciach medalionach zostały odciśnięte kłosy zbóż, polnych ziół oraz liście jabłonki. Nie ma dekoracji bardziej symbolizującej nasza Gminę jak ta. Prace były zdobione tradycyjnymi farbami – angobami. Angoby są jednym z najstarszych sposobów zdobienia surowej ceramiki, przed wypaleniem kolory są jasne wręcz kredowe. Dopiero po ich wypalaniu uzyskujemy intensywny kolor.

Każda wykonana praca jest niepowtarzalna – zachowuje ślad dłoni osoby, która ją stworzyła.

Ceramika jest także jednym z najtrwalszych śladów codziennego życia dawnych mieszkańców. Naczynia wykonywane z gliny po wypaleniu mogły przetrwać setki, a nawet tysiące lat, dzięki czemu dziś archeolodzy mogą wykorzystywać ich fragmenty do poznawania dawnych osad. Takie ślady znaleziono również na terenie dzisiejszej Gminy Udanin. W 2006 roku podczas badań archeologicznych w Jarosławiu, na stanowisku 12, odkryto 101 fragmentów ceramiki. Wśród nich znalazły się fragmenty naczyń związanych z kulturą łużycką, a także ceramika wczesnośredniowieczna i późnośredniowieczna (źródło: Furmanek-et-al.-2011.pdf)

Historia Piekar i Udanina wiąże się nie tylko z dawnymi kościołami, majątkami ziemskimi i rolnictwem. Ważną rolę odgrywało tu również wydobycie gliny ogniotrwałej, wykorzystywanej do produkcji szamotu. Surowiec pozyskiwany w okolicach Piekar transportowano do zakładu działającego w Udaninie. Dawne wyrobiska pozostawiły ślady w krajobrazie, a historia fabryki przypomina o przemysłowym obliczu naszej gminy.

Więcej informacji oraz fotografie  zawarte są w Wynikach badań ratowniczych prowadzonych przez Instytut Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, w związku z modernizacją jezdni północnej autostrady A-4 na odcinku Legnica–Wrocław. Autorzy: Mirosław Furmanek, Mirosław Masojć, Jerzy Piekalski. Strony 207-216.  Po linkiem: https://raportarcheologiczny.nid.pl/wp-content/uploads/2020/03/Furmanek-et-al.-2011.pdf

 

To pokazuje, że glina była obecna w historii tego miejsca nie tylko jako materiał, z którym pracujemy dzisiaj, ale również jako część materialnych śladów dawnych mieszkańców naszego regionu.

Rękodzieło zachowuje coś więcej niż przedmiot.
Zachowuje sposób jego wykonania.

Przykładowe fotografie uczestników i uczestniczek warsztatów w Konarach oraz Ujeździe Górnym

 

     

TECHNIKI PRACY Z GLINĄ:

🏺 1. Technika wałeczków
Z gliny robi się długie wałeczki, a następnie układa je warstwami jeden na drugim. Kolejne wałeczki łączy się i wygładza.

Dobra do: misek, naczyń, doniczek, większych form.

🏺 2. Technika lepienia z bryły
Z kawałka gliny formuje się przedmiot rękami, stopniowo nadając mu kształt. Można używać palców i prostych narzędzi do wygładzania i modelowania.

Dobra do: figurek, małych naczyń, form dekoracyjnych.

🏺 3. Technika płata
Glina jest rozwałkowywana na płaski płat, który następnie można wycinać i łączyć w większą formę.

Dobra do: pudełek, talerzy, prostych naczyń i form geometrycznych.

🏺 4. Technika wygniatania 
To jedna z najprostszych technik ręcznego formowania. Z kulki gliny stopniowo, za pomocą kciuka i palców, tworzy się zagłębienie i ścianki naczynia.

🏺 5. Odciskanie
W glinie można wykonywać wzory poprzez odciskanie różnych przedmiotów, roślin, tkanin czy stempli.

 

 BARDKO

Uczestnicy poznawali technikę tkania na bardku. Z prostych elementów powstawały kolorowe, wzorzyste pasy – krajki. Podczas warsztatów okazało się, że to wcale nie jest prosta sprawa i wymaga dużej koncentracji i cierpliwości.

Bardko to proste narzędzie wykorzystywane do wykonywania tkanin i pasów. Praca na bardku wymagała rytmu, dokładności i cierpliwości – kolejne ruchy pozwalały stopniowo tworzyć wzór. Podczas warsztatów uczestnicy poznali zasadę pracy na bardku i samodzielnie spróbowali tej techniki. Zajęcia pokazały, że dawne rękodzieło opierało się przede wszystkim na umiejętnościach przekazywanych kolejnym osobom oraz pracy wykonywanej własnymi rękami. Powstałe podczas warsztatów prace są zapisem zdobytych umiejętności i śladem spotkania współczesnych uczestników z tradycyjną techniką rękodzielniczą. Tkane krajki znane były już we wczesnym średniowieczu. Wąskie pasy i taśmy wykonywano z nici wełnianych lub lnianych i wykorzystywano jako paski, troczki oraz ozdobne wykończenia stroju. Znaleziska archeologiczne potwierdzają obecność takich tkanin na terenach dzisiejszej Polski. Tereny dzisiejszej Gminy Udanin mają długą historię osadnictwa. Znane są tu stanowiska archeologiczne związane m.in. z wczesnym średniowieczem. Choć nie możemy nazwać naszych prac „krajkami z Udanina”, warsztat pozwolił uczestnikom poznać jedną z dawnych technik rękodzielniczych i spojrzeć na tradycję poprzez własne działanie.

To spotkanie z techniką rękodzielniczą, której korzenie sięgają znacznie dalej niż współczesne stroje ludowe.

Fot. Tkanie na bardku 

 Jak tkać krajkę na bardku? Potrzebujesz: bardko, nici osnowy, nici wątku, nożyczki, miejsce do zamocowania osnowy.

1. Przygotuj osnowę

Przeprowadź przygotowane nici przez otwory i szczeliny bardka, zachowując wybrany układ kolorów. Nici powinny być odpowiednio napięte.

2. Zamocuj osnowę

Jeden koniec osnowy przymocuj stabilnie, a drugi trzymaj lub zamocuj tak, aby nici pozostawały napięte. Równe napięcie osnowy jest bardzo ważne, ponieważ wpływa na wygląd krajki.

3. Zrób przesmyk

Unieś odpowiednią część bardka, aby pomiędzy nićmi powstała przestrzeń – przesmyk.

4. Przełóż wątek

Przez powstały przesmyk przeprowadź nić wątku z jednej strony na drugą. Nie zaciągaj jej zbyt mocno – powinna układać się równo.

5. Przestaw bardko

Zmień położenie bardka, tworząc kolejny przesmyk.

6. Przełóż wątek ponownie

Przeprowadź nić wątku w przeciwnym kierunku i dobij ją równomiernie do poprzedniego rzędu.

7. Powtarzaj

Cały proces wygląda jak rytm:

przesmyk → wątek → zmiana położenia bardka → wątek → dobicie → kolejny rząd.

Wraz z kolejnymi powtórzeniami zacznie pojawiać się wzór krajki.

8. Kontroluj napięcie

Co kilka rzędów sprawdź: czy osnowa jest nadal napięta, czy brzegi są równe, czy wątek nie jest zaciągnięty zbyt mocno, czy zachowujesz kolejność kolorów.

 Najważniejsze

Nie liczy się szybkość. Krajka powstaje dzięki powtarzalności i dokładności. Właśnie dlatego tkanie na bardku jest dobrym przykładem rękodzieła – prosty układ nici zamienia się stopniowo w gotową taśmę.

Przykładowe fotografie przedstawiające uczestników warsztatów, prezentujących swoje prace.

Kwiaty z bibuły – kolorowe ozdoby

Wykonywanie kwiatów z bibuły wymaga cierpliwości, dokładności i wyobraźni. Z kolorowego papieru formuje się płatki, liście i łodygi, a następnie łączy je w barwne kompozycje. Takie kwiaty mogą przypominać rośliny spotykane w ogrodach i na łąkach, ale pozwalają też tworzyć fantazyjne dekoracje. Ręcznie wykonywane ozdoby są przykładem twórczości, w której zwykły materiał zyskuje nowe życie. Wiedza o sposobach ich przygotowywania może być przekazywana podczas wspólnego tworzenia i rozmów o dawnych zwyczajach.

Szydełkowanie – wzory tworzone z nici

Koronkowe serwetki to przykład rękodzieła, które łączy walory użytkowe i dekoracyjne. Ich wykonanie wymaga znajomości splotów, skupienia oraz regularnej pracy. Wzory mogą być proste lub bardzo misternie rozbudowane, a gotowe serwetki służą do ozdabiania stołów, półek i wnętrz. Takie przedmioty są również świadectwem czasu poświęconego na ręczną pracę. Warto zachowywać je i dokumentować, a także pytać starszych mieszkańców o osoby, które szydełkowały, wzory wykorzystywane w domach i okazje, na które przygotowywano dekoracje.

Zdjęcie prac mieszkańców wsi Lusina.

 

Wielkanocne palmy – rękodzieło i tradycja świąteczna

Wielkanocne palmy to jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli polskich tradycji świątecznych. Przygotowywane ręcznie, często z wykorzystaniem kolorowych kwiatów, suszonych roślin i innych dekoracyjnych materiałów, łączą symbolikę religijną z umiejętnościami rękodzielniczymi przekazywanymi między pokoleniami. Na zdjęciu prezentowane są okazałe palmy wielkanocne wykonane ręcznie. Ich rozmiar, bogactwo kolorów i staranność wykonania przyciągają uwagę oraz pokazują, ile pracy wymaga przygotowanie takiej dekoracji. Tworzenie palm to zajęcie, które wymaga cierpliwości, pomysłowości i umiejętności łączenia poszczególnych elementów w harmonijną całość. Palmy wielkanocne są związane z Niedzielą Palmową, rozpoczynającą obchody Wielkiego Tygodnia. W polskiej tradycji przynoszono je do kościołów na poświęcenie, a ich wygląd różnił się w zależności od regionu, dostępnych materiałów i lokalnych zwyczajów. Ręcznie wykonane palmy są przykładem dziedzictwa, które można nie tylko oglądać, ale również poznawać poprzez praktykę. Nauka przygotowywania kwiatów i komponowania dekoracji pozwala rozwijać zdolności manualne, a jednocześnie przybliża tradycje związane z kalendarzem świątecznym. Dokumentowanie takich prac pomaga zachować pamięć o lokalnych twórcach i ich umiejętnościach.

Zdjęcie przedstawiające Palmy Wielkanocne wykonane przez mieszkańców Lusiny.

Zdjęcia przedstawiające Palmy Wielkanocne wykonane przez członków Klubu Seniora w Udaninie.

Wieńce dożynkowe – tradycyjne rękodzieło ze zbóż i kwiatów

Wyplatanie wieńców dożynkowych to jedna z form rękodzieła związanych z polską tradycją ludową. Wymaga cierpliwości, staranności i pomysłowości, a także umiejętności łączenia naturalnych materiałów w ozdobną, spójną kompozycję. Ważnym elementem tej tradycji są zebrane zboża, których kłosy stanowią podstawę wieńca. W zależności od pomysłu twórców kompozycję uzupełniają kwiaty, zioła i inne naturalne ozdoby. Przygotowanie wieńca wymaga nie tylko pracy manualnej, lecz także wyobraźni i znajomości materiałów, z których powstaje. Wieniec dożynkowy ma również znaczenie symboliczne. Jest związany z zakończeniem żniw, podziękowaniem za zebrane plony i szacunkiem dla pracy rolników. Jego wykonanie staje się okazją do przekazywania umiejętności oraz wspólnego pielęgnowania lokalnych zwyczajów. W gminie Udanin dożynki organizowane są od 1978 roku. Przez kolejne lata wydarzenie to stanowiło okazję do podtrzymywania tradycji dożynkowych i prezentowania wieńców przygotowywanych przez mieszkańców. Ich wygląd i sposób wykonania są świadectwem zaangażowania osób, które dbają o zachowanie tego elementu dziedzictwa kulturowego. Najczęściej wieńce mają tradycyjny kształt korony lub koła i są prezentowane podczas uroczystości dożynkowych przez rady sołeckie, koła gospodyń wiejskich, OSP, kluby seniora. Dokumentowanie wieńców dożynkowych pozwala zachować pamięć o pracy ich twórców, zmieniających się pomysłach i lokalnych sposobach kultywowania tradycji.

Zdjęcie wieńca dożynkowego wykonanego przez Klub Seniora w Udaninie w 2026 roku

 

 

 

📸 Co zachowujemy w Cyfrowym Archiwum?

• fotografie rękodzieła prezentowanego w Gminie Udanin,

• zdjęcia ręcznie z warsztatów tkania, malowania chust ludowych i ceramiki,

• informacje o wykorzystywanych materiałach i tradycyjnych technikach rękodzielniczych,

• dokumentację procesu tworzenia ozdób i przedmiotów wykonywanych ręcznie.

   

  Projekt „Zioła i Ogień – żywe tradycje i cyfrowe dziedzictwo Gminy Udanin” Kompas Młodego Obywatela – „Nasze Tradycje”