ZIELARSTWO

🌿 ZIELARSTWO – ROŚLINY, WIERZENIA I DAWNE TRADYCJE

Świat ziół w kulturze ludowej

Rośliny od zawsze towarzyszyły człowiekowi. Były obecne w codziennym życiu, domowych praktykach, obrzędach i świętach. Dawna wiedza o przyrodzie łączyła się z obserwacją roślin, przekazywanymi z pokolenia na pokolenie zwyczajami oraz wierzeniami.

Podczas warsztatów projektu „Zioła i Ogień – żywe tradycje i cyfrowe dziedzictwo Gminy Udanin” uczestnicy poznawali rodzime rośliny dziko rosnące w naszym otoczeniu. Zajęcia pozwoliły spojrzeć na zioła nie tylko jako na element przyrody, ale również jako część kultury ludowej i dawnych wyobrażeń o świecie.

🌱 Jakie rośliny poznawaliśmy?

Zioła i rośliny w tradycji ludowej – spacer zielarski i botaniczne obrazy

Podczas warsztatów uczestnicy poznawali rośliny występujące w polskim krajobrazie oraz ich miejsce w tradycyjnej wiedzy o przyrodzie. Omawiali dawne sposoby wykorzystywania ziół w gospodarstwie domowym, kuchni i ludowym zielarstwie.

• Dziurawiec zwyczajny – tradycyjnie wykorzystywany w zielarstwie, m.in. w preparatach ziołowych.
• Krwawnik pospolity – dawniej stosowany w tradycyjnych preparatach zielarskich, także do użytku zewnętrznego.
• Bylica – roślina obecna w wierzeniach i obrzędowości ludowej, wykorzystywana również w dawnym zielarstwie.
• Mięta – popularne zioło kulinarne, wykorzystywane do naparów i przyprawiania potraw.
• Szałwia – stosowana w tradycyjnym zielarstwie oraz jako aromatyczna przyprawa.
• Wrotycz pospolity – znany z dawnych zwyczajów i zastosowań gospodarskich; ze względu na toksyczność nie nadaje się do samodzielnego spożywania.
• Róża – jej płatki i owoce wykorzystywano w kuchni, m.in. do przygotowywania przetworów.
• Chaber bławatek – roślina polnych krajobrazów, obecna w tradycyjnej wiedzy o roślinach i w kulturze ludowej.
• Dziewanna – charakterystyczna roślina łąk i nieużytków, wykorzystywana w tradycyjnym zielarstwie.
• Mniszek lekarski – wykorzystywany w kuchni i dawnych recepturach domowych, m.in. do przygotowywania syropów z kwiatów.
• Skrzyp polny – roślina znana w tradycyjnym zielarstwie, wzmacniająca włosy i paznokcie.
• Nagietek lekarski – wykorzystywany w dawnych recepturach zielarskich i do przygotowywania preparatów ziołowych lub maści.
• Len zwyczajny – roślina uprawna o wielu zastosowaniach; jego włókna wykorzystywano do produkcji tkanin, a nasiona w kuchni i tradycyjnych preparatach.
• Babka lancetowata – roślina pospolita, znana z tradycyjnego zastosowania w preparatach do użytku zewnętrznego.
• Rumianek pospolity – jedno z najbardziej rozpoznawalnych ziół, tradycyjnie wykorzystywane do przygotowywania naparów i preparatów ziołowych.

Uczestnicy poznawali również wybrane drzewa: dąb, brzozę, buk i lipę. Drzewa te odgrywały ważną rolę w życiu dawnych społeczności – dostarczały drewna, surowców i pożywienia, a także zajmowały miejsce w wierzeniach, opowieściach oraz symbolice ludowej. Poznawanie roślin pozwoliło spojrzeć na przyrodę nie tylko jako na element krajobrazu, lecz także jako na źródło wiedzy, codziennych umiejętności i kulturowych znaczeń przekazywanych między pokoleniami. Rozmawialiśmy o rozpoznawaniu roślin, miejscach ich występowania oraz ich tradycyjnym wykorzystaniu. Dawniej zioła stosowano między innymi do przygotowywania naparów, okładów i kąpieli. Niektórym roślinom przypisywano również szczególne znaczenie symboliczne. Uczestnicy dzielili się swoimi opowieściami o tym jak rodzice i dziadkowie wykorzystują rośliny w życiu codziennym.

Fotografie przedstawiające spacer zielarski w Udaninie.

 

🔥 Zioła w dawnych zwyczajach i wierzeniach – wyplatanie wianków z kwiatów i ziół

Rośliny zajmowały ważne miejsce w kulturze ludowej i obrzędowości związanej z rytmem roku. Podczas warsztatów poznawaliśmy ich związki z wybranymi świętami i zwyczajami, takimi jak Kupalnocka, Zielone Świątki, dożynki czy święto Matki Boskiej Zielnej.

Omawialiśmy także nawiązania do wierzeń słowiańskich i dawnych podań, w których rośliny oraz drzewa pojawiały się jako elementy opowieści o powstaniu świata i relacji człowieka z naturą.

Ważnym tematem były również wianki – plecione z roślin i kwiatów, obecne w różnych zwyczajach ludowych. Łączyły one znajomość przyrody z umiejętnościami rękodzielniczymi i symbolicznym znaczeniem roślin.

Wianek i zieleń od wieków zajmują ważne miejsce w obrzędowości związanej z plonami, naturą i zakończeniem żniw. Podczas dożynek rośliny, zboża i kwiaty stają się symbolami urodzaju, wdzięczności za zbiory oraz szacunku dla pracy rolników.

W Gminie Udanin szczególne znaczenie mają dożynki gminne – święto lokalnej wspólnoty, rolników i tradycji. Jednym z charakterystycznych elementów uroczystości jest wieniec dożynkowy, a wianki i motywy roślinne nawiązują do symboliki plonów i przyrody.

Podczas dożynek ważną rolę pełni starościna dożynkowa, która wraz ze starostą reprezentuje mieszkańców i środowisko rolnicze.

Wianek staje się wówczas nie tylko ozdobą, lecz także elementem świątecznej oprawy i nawiązaniem do ludowej tradycji. Łączy współczesne obchody z symboliką roślin, zbiorów i wspólnego świętowania.

W projekcie „Zioła i Ogień – żywe tradycje i cyfrowe dziedzictwo Gminy Udanin” poznawaliśmy znaczenie roślin i samodzielnie wyplataliśmy wianki z polnych kwiatów i ziół. Dzięki temu mogliśmy lepiej zrozumieć, jak przyroda, rękodzieło i lokalne uroczystości łączą się w żywej tradycji.

Wianek noszony podczas dożynek przypomina, że tradycja nie pozostaje wyłącznie w przeszłości – trwa w zwyczajach, symbolach i ludziach, którzy pielęgnują ją we własnej społeczności.

Fotografie z przykładowymi pracami uczestników.

 

🌿 Od poznawania do tworzenia – tkanie na bardku zebrami ziołami

Warsztaty miały również część praktyczną. Uczestnicy samodzielnie tworzyli prace inspirowane światem roślin.

W Udaninie powstawały florystyczne kolaże z wykorzystaniem traw, ziół, drobnych kamieni, patyków, muliny i koralików. W Konarach dzieci tkały kompozycje roślinne na przygotowanych drewnianych ramkach, wykorzystując zebrane zioła. Omawiano kolejne zioła i rośliny w kontekście rocznego cyklu świątecznego, w tym: Boże Narodzenie/Szczodre Gody (mak), Wielkanoc/Jare Gody (mak), święto Rusaliów (róża), Kupalnocka (mięta, szałwia bylica, dziurawiec, pszeniec), Dzień św. Eliasza/Peruna (kosaciec, nasięźrzał), Zielone Świątki (brzoza, tatarak), Matki Boskiej Zielnej/Dziewanny (dziewanna), Dożynki (kosaciec,) Dziady/Święto Zmarłych (ostrożeń). Przedstawiano odzwierciedlenie florystyczne we wzornictwie słowiańskiej kultury ludowej
(wycinanki, tkactwo, malarstwo). Po tym dzieci wzięły udział w warsztacie tkania ziołami na wcześniej przygotowanych ramkach tkackich. W trakcie opowiedziano dzieciom o obrzędowej funkcji tkania w tradycji słowiańskiej czyli opisano jej znaczenie jako akt kreacji losu (nawiązanie do bogiń Mokoszy i Rodzanic) oraz kreacji świata i przyrody. Zajęcia zakończone zostały wykonaniem tkanych florystycznie prac. Uczestnicy wykonywali własne, autorskie kompozycje tkając zebranymi ziołami, na przygotowanych wcześniej ramkach drewnianych (30×30 cm)

Fotografie z warsztatów w Konarach

🌿Roślinność i mity – ziołowe kolaże

W trakcie zajęć uczestnicy mieli okazję zapoznać się z drzewami, ziołami i roślinami dziko rosnącymi w naszym otoczeniu (park w Udaninie). W ramach tego przekazano wiedzę dotyczącą religioznawczej i etnologicznej genezy wybranych roślin. W trakcie zajęć terenowych przekazano wiedzę na temat postrzegania przyrody i lasu jako procesu, w którym uczestniczą nie tylko rośliny, ale także ptaki, zwierzęta, mikroorganizmy. Poszczególne zioła omówiono w odniesieniu do wierzeń słowiańskich, kultury ludowej i
zielarstwa. Omówiono gatunki drzew: dąb, cis, buk, jesion, robinia akacjowa, platan, kasztanowiec, Z roślin: dziurawiec, bylicę pospolitą, szałwię, miętę, różę, szczeć, pszeniec gajowy, chaber bławatek, dziewannę drobnokwiatową i wielokwiatową, babkę lancetowatą,
bluszcz kurdybanek, krwawnik, krwiściąg, trybule leśną, podagrycznik, wrotycz, mniszek
lekarski, prosienicznik, starzec.  Po tym dzieci wzięły udział w warsztacie wykonywania collagey na wcześniej przygotowanych kartonach (format A4). Collagey wykonywano za pomocą zebranych traw,
ziół, drobnych kamieni, patyków, dodatkowo muliny, koralików. W trakcie opowiedziano dzieciom o formie collagu. Zajęcia zakończone zostały wykonaniem florystycznie prac.

Czy wiesz że… Platany to wyjątkowe drzewa gminy Udanin?

Drzewa są ważną częścią lokalnego krajobrazu, a niektóre z nich stanowią również cenne dziedzictwo przyrodnicze i historyczne. W gminie Udanin szczególną uwagę zwracają platany klonolistne  – okazałe drzewa, które można spotkać w kilku miejscowościach. Zgodnie z dokumentami dotyczącymi przyrody gminy pięć platanów klonolistnych objęto ochroną jako pomniki przyrody. Rosną one w Udaninie, Damianowie, Konarach i Pielaszkowicach. Drzewa te są częścią lokalnego krajobrazu i świadectwem troski o zachowanie wyjątkowych okazów przyrody. Platan klonolistny wyróżnia się szeroką koroną oraz charakterystyczną, łuszczącą się płatami korą, pod którą widoczne są jaśniejsze i ciemniejsze fragmenty. Dzięki swoim rozmiarom i wyglądowi jest łatwo rozpoznawalnym elementem parków oraz terenów zielonych. Platany w gminie Udanin przypominają, że dziedzictwo miejscowości tworzą nie tylko zabytkowe budynki i opowieści o dawnych mieszkańcach, lecz także drzewa, które od lat współtworzą otoczenie. Poznawanie ich historii zachęca do uważnego obserwowania przyrody i dbania o lokalne środowisko.

Fotografie ze spaceru do parku oraz przykładowe prace uczestników.

 

 

Zioła użytkowe w Gminie Udanin – wspomnienia o dawnym zbieractwie

Wiedza o roślinach i ich wykorzystaniu była ważnym elementem codziennego życia mieszkańców wsi. Zbieranie ziół stanowiło nie tylko sposób korzystania z bogactwa lokalnej przyrody, ale mogło być również źródłem dodatkowego dochodu dla gospodarstw domowych. Wspomnienia mieszkańców Gminy Udanin pozwalają odtworzyć fragment tej praktyki, szczególnie z okresu od 1945 do około 1980 roku.

Z relacji mieszkańców wynika, że w tym czasie istotną rośliną użytkową była konopia włóknista, wykorzystywana tradycyjnie do pozyskiwania włókna. Nie udało się jednak odnaleźć zachowanych fotografii ani wzmianek w dostępnej literaturze, które potwierdzałyby jej uprawę na terenie gminy. Informacja ta pozostaje zatem świadectwem pamięci lokalnej i wymaga dalszego dokumentowania.

Wśród roślin zbieranych w okolicy wymieniane są również rumianek pospolity, podbiał pospolity i bławatek. Szczególne miejsce we wspomnieniach zajmuje rumianek, którego kwiaty pozyskiwano przy użyciu specjalnej maszyny do zbioru. Zachowane zdjęcie urządzenia pozwala przybliżyć sposób, w jaki dawniej ułatwiano sobie pracę przy pozyskiwaniu surowca roślinnego. Po zbiorze zioła wymagały odpowiedniego przygotowania i suszenia. Sita wykorzystywane do tego celu stanowiły jeden z elementów wyposażenia służącego do obróbki zebranych roślin.

Mieszkańcy wspominają także o możliwości sprzedaży zebranych ziół. W Lusinie można było je odsprzedać, a innymi miejscami, w których przyjmowano surowiec, były sklepy w Strzegomiu i Środzie Śląskiej. Według przekazanych relacji szczególnie ceniony w skupie był bławatek, który miał osiągać najwyższą cenę spośród wymienianych roślin. Nie dysponujemy jednak danymi pozwalającymi określić dokładne ceny, wielkość zbiorów ani skalę tego handlu.

Wspomnienia o zbieraniu i sprzedaży ziół pokazują, jak lokalna społeczność wykorzystywała zasoby przyrodnicze oraz jak praktyczna wiedza o roślinach łączyła się z codzienną pracą i gospodarowaniem. Fotografie maszyny do zbioru rumianku i sit do suszenia są cennym uzupełnieniem tych relacji. Pomagają zachować pamięć o dawnych narzędziach i czynnościach, które z czasem mogły zniknąć z powszechnego użycia.

Dokumentowanie takich wspomnień pozwala ocalić fragment historii życia codziennego Gminy Udanin. Każda kolejna relacja, fotografia lub zachowany przedmiot może pomóc uzupełnić wiedzę o dawnym zbieractwie, uprawie roślin użytkowych i sposobach ich sprzedaży.

Opracowano na podstawie rozmów z mieszkańcami Gminy Udanin. Informacje o konopiach włóknistych, zbiorze rumianku i lokalnych punktach skupu odzwierciedlają przekazane relacje; nie wszystkie udało się potwierdzić w źródłach pisanych.

Zdjęcia maszynki do zbierania rumianku. Maszynka pochodzi z prywatnej pamiątkowej kolekcji rodziny Kruk/Hołodniuk.

 Dlaczego zachowujemy tę wiedzę?

Dawne zielarstwo to nie tylko znajomość roślin. To również opowieści, zwyczaje, sposoby wykorzystywania darów natury i wiedza przekazywana w rodzinach oraz lokalnych społecznościach.

Podczas warsztatów chcieliśmy pokazać młodemu pokoleniu, że przyroda jest częścią naszego dziedzictwa kulturowego. Poznawanie roślin, dawnych wierzeń i zwyczajów pozwala lepiej zrozumieć, jak nasi przodkowie postrzegali otaczający ich świat.

Uczestnicy rozwijali umiejętność rozpoznawania wybranych gatunków, poznawali tradycyjne zastosowania roślin, a także uczyli się szacunku dla przyrody i odpowiedzialnego postępowania podczas zbierania materiału roślinnego.

📸 Co zachowujemy w Cyfrowym Archiwum?

• fotografie z warsztatów zielarskich w Udaninie i Konarach;
• zdjęcia wykonanych kolaży, kompozycji tkanych z ziół i wianków;
• informacje o poznawanych roślinach i ich tradycyjnym znaczeniu;
• dokumentację pracy z naturalnymi materiałami;
• wiedzę o dawnych zwyczajach i wierzeniach związanych z roślinami.

Zioła i ogień, rośliny i opowieści, wiedza i rękodzieło – wszystkie te elementy pokazują, jak blisko przez wieki człowiek żył w rytmie przyrody.

Projekt „Zioła i Ogień – żywe tradycje i cyfrowe dziedzictwo Gminy Udanin” Kompas Młodego Obywatela – „Nasze Tradycje”