GMINA UDANIN

Gmina Udanin – historie zapisane w krajobrazie

O dawnych mieszkańcach, rycerzach, pałacach, legendach  i miejscach, które tworzą naszą małą ojczyznę

Gmina, w której przeszłość jest bliżej, niż się wydaje

Gmina Udanin leży na Dolnym Śląsku, w powiecie średzkim. Tworzą ją wsie o różnej wielkości i historii: od większych miejscowości z rozbudowaną zabudową po niewielkie osady ukryte wśród pól. Każda z nich ma własny charakter, a ich przeszłość składa się na historię całego regionu. Dawne kościoły, pałace, pozostałości folwarków, stare cmentarze, stawy i ślady działalności przemysłowej przypominają o ludziach, którzy przez stulecia mieszkali i pracowali na tej ziemi. Nie wszystkie zabytki przetrwały do naszych czasów. Niektóre znamy jedynie ze starych fotografii, map i zapisów historycznych. Inne wciąż są obecne w krajobrazie, choć nie zawsze znamy ich historię. Gmina Udanin nie jest wyłącznie miejscem związanym z rolnictwem. Jej dzieje obejmują także średniowieczne osadnictwo, rozwój majątków ziemskich, przemiany religijne, wydarzenia polityczne, lokalny przemysł i codzienne życie dawnych społeczności.

Udanin – od średniowiecznej wsi do siedziby gminy

Historia Udanina sięga średniowiecza. W źródłach przywoływanych w opracowaniach historycznych pojawiają się dawne formy nazwy miejscowości, między innymi Gebharsdorf i Gäbersdorf. Jednym z ważnych świadectw jej przeszłości jest dokument papieża Innocentego IV z 9 czerwca 1250 roku, w którym wspomniano miejscowy kościół. Udanin rozwijał się jako wieś o silnych związkach z rolnictwem i gospodarką folwarczną. Opis miejscowości z początku XIX wieku wymienia rozległe pola, łąki, zabudowania gospodarcze, browar, gorzelnię oraz urządzenia związane z obróbką lnu. Wśród mieszkańców znajdowali się rolnicy i hodowcy, ale również rzemieślnicy, kowale, młynarze i osoby prowadzące działalność handlową. Wieś była więc miejscem pracy i wymiany gospodarczej. Uprawa ziemi, hodowla zwierząt, przetwarzanie płodów rolnych oraz działalność folwarków wpływały na jej wygląd i codzienny rytm życia.

 

 

Udanin i wydarzenia napoleońskie

Z Udaninem wiąże się również historia wojen napoleońskich. Według kroniki Carla Friedricha Wilhelma Richtera 1 czerwca 1813 roku w miejscowości spotkali się przedstawiciele Rosji, Prus i Francji, aby rozmawiać o warunkach zawieszenia broni. Porozumienie podpisano 4 czerwca w Pielaszkowicach, a Udanin i okoliczne miejscowości objęto neutralnością. To wydarzenie pokazuje, że miejscowa historia nie ogranicza się do dziejów wsi i majątków ziemskich. Okolica znalazła się również w zasięgu wielkiej polityki europejskiej.

Pałac, park i pamięć o dawnych właścicielach

W historii Udanina ważne miejsce zajmują dawne rezydencje i majątki ziemskie. Z rodzinami szlacheckimi związane były budynki mieszkalne, parki, gospodarstwa oraz obiekty pełniące funkcje reprezentacyjne i gospodarcze. Jednym z najbardziej poruszających wątków jest historia mauzoleum rodziny von Pannwitzów, wzniesionego w 1708 roku. Według dawnej kroniki jego fundator, Hans Adolph von Pannwitz, zdecydował się na budowę po śmierci młodego syna. Z mauzoleum wiąże się opowieść o chłopcu i zakopanym kluczu, która przetrwała w lokalnym przekazie. Jest to legenda przekazywana z pokolenie, mówi o tym że, chłopiec miał pewnego dnia zakopać klucz w pobliżu kościoła św. Urszuli. Gdy ojciec zapytał go o powód takiego zachowania, dziecko miało odpowiedzieć, że zaznacza miejsce swojego przyszłego pochówku, ponieważ przeczuwa rychłą śmierć. Niedługo później chłopiec rzeczywiście zmarł. Ojciec miał wówczas postanowić, że w miejscu wskazanym przez syna powstanie rodzinny grobowiec. Opowieść jest niezwykła, ale jej szczegółów nie należy traktować jak potwierdzonej relacji historycznej. Nie wiadomo, czy wszystkie elementy wydarzenia są prawdziwe, ani czy legendarny przebieg zdarzeń odpowiada rzeczywistym okolicznościom powstania mauzoleum .Samo mauzoleum istniało jednak naprawdę – jego wygląd zachował się na dawnych fotografiach. Budowla została zniszczona po II wojnie światowej, a w 1970 roku całkowicie rozebrana. Dziś historia tego miejsca przypomina, jak łatwo z krajobrazu mogą zniknąć nawet okazałe zabytki i jak ważne jest zachowywanie ich dokumentacji.

Historie sołectw – wspólne dziedzictwo

Gmina Udanin składa się z wielu miejscowości, których dzieje nie zawsze są równie dobrze opisane. Warto przyglądać się im osobno, ponieważ każda wnosi do historii gminy inne elementy: średniowieczne dokumenty, zabytki sakralne, dawne rezydencje, ślady przemysłu lub opowieści zachowane w pamięci mieszkańców.

Podczas spotkania międzypokoleniowego z autorkami książek i bloga ,,Nieustanne Wędrowanie” z Innesą Demarczyk i Anetą Ormańczyk mieliśmy przyjemność odkryć nieznane historie Drogomiłowic oraz Dziwigorza.

Drogomiłowice – rycerz i zagadka dawnego zamku

Drogomiłowice wiążą się z postacią rycerza Drogomiła, który pojawia się w dokumentach z XIII wieku jako świadek aktów książęcych. Według opracowań historycznych pełnił on ważne funkcje na dworze Henryka Brodatego. Z miejscowością związana jest także wzmianka z 1447 roku o kaplicy Najświętszej Maryi Panny znajdującej się na zamku. Powstała na tej podstawie hipoteza, że średniowieczna warownia mogła znajdować się na wzniesieniu zajmowanym dziś przez kościół. Nie jest to jednak potwierdzona lokalizacja archeologiczna. Historia Drogomiłowic pokazuje, że dawne dokumenty mogą prowadzić do interesujących pytań, na które nie zawsze znamy już odpowiedź.

Dziwigórz – ślady rycerskiej siedziby

Dziwigórz przyciąga uwagę położeniem dawnego dworu na sztucznej wyspie otoczonej fosą. Obecny budynek pochodzi z XIX wieku, ale jego lokalizacja wiązana jest ze starszym założeniem obronnym.W opowieści o początkach miejscowości pojawia się również dawna nazwa Dybisdorff, odnotowana w dokumencie z 1394 roku. Historycy rozważali możliwość związku tej nazwy z imieniem Dziwigor. Pojawia się także hipoteza łącząca ją z postacią Divusa lub Divigora wymienionego w dokumencie z 1149 roku. Związki te nie zostały jednoznacznie udowodnione. Są jednak przykładem tego, jak badanie nazw miejscowości, dokumentów i zachowanych obiektów może pomagać w odkrywaniu lokalnej przeszłości.

*źródło: Rycerz Drogomił. Bardzo zgrabna, zamkowa historia – Nieustanne Wędrowanie, Rycerz Dziwigor. W samym środku historii o rozbiciu dzielnicowym – Nieustanne Wędrowanie (tutaj także przeczytasz więcej na temat tych historii)

Fotografie ze spotkania międzypokoleniowego z autorkami w Zespole Szkolno-Przedszkolnym w Udaninie

Gmina Udanin to nie tylko miejsca związane z opowieściami o rycerzach, dawnymi pałacami czy historią przemysłu. Każda z tutejszych miejscowości jest częścią lokalnego dziedzictwa, które tworzyły przez pokolenia codzienne życie mieszkańców, praca na roli, sąsiedzkie relacje, lokalne zwyczaje i przekazywane ustnie wspomnienia. W takich miejscach jak Drogomiłowice, Dziwigórz, Damianowo, Gościsław, Jarosław, Jarostów, Karnice, Lasek, Lusina, Łagiewniki Średzkie, Pichorowice, Różana, Sokolniki, Pielaszkowice, Piekary, Konary,  Ujazd Dolny i Ujazd Górny historia zachowała się nie tylko w zabytkowych budynkach i układzie wsi, ale również w krajobrazie oraz pamięci mieszkańców.

Jakie jeszcze legendy kryje w sobie Gmina Udanin? 

Legendy i podania Gminy Udanin – opowieści przekazywane przez pokolenia

Legendy są ważną częścią niematerialnego dziedzictwa Gminy Udanin. Choć nie zawsze można potwierdzić ich historyczną prawdziwość, pozwalają poznać sposób, w jaki dawni i współcześni mieszkańcy opowiadają o swoich miejscowościach, ich początkach oraz tajemnicach związanych z lokalnymi zabytkami. W podaniach powracają motywy niezwykłych wydarzeń, ukrytych skarbów, cudownych miejsc i bohaterskich czynów. To opowieści, które nadają znanym miejscom dodatkowe znaczenie i sprawiają, że lokalna historia staje się bliższa kolejnym pokoleniom.

Legenda o Piekarach – historia młodzieńca i spokojnej osady

Według miejscowego podania początki Piekar wiążą się z historią młodzieńca, który podczas wędrówki dotarł do niewielkiej osady położonej nad rzeczką. Spokojna okolica, cisza i uroda otaczającego krajobrazu tak bardzo przypadły mu do gustu, że postanowił pozostać tu na stałe. Z czasem założył rodzinę, a jego obecność miała przyczynić się do rozwoju osady. Opowieść ta przedstawia Piekary jako miejsce, które przyciągało ludzi sprzyjającymi warunkami do życia. Choć podanie nie stanowi potwierdzonego opisu historycznych początków wsi, wpisuje się w popularny motyw legend założycielskich, wyjaśniających, dlaczego ludzie wybierali określone miejsca na swój dom.

 

 

Tajemnice pałacu w Damianowie – skarb strzeżony przez ducha

Z ruinami dawnego pałacu w Damianowie związana jest opowieść o ukrytym skarbie, którego strzec ma duch dawnego właściciela rezydencji. Według legendy po zmroku w ruinach można usłyszeć tajemnicze odgłosy, a niektórzy mieli dostrzegać zjawy przemierzające pozostałości dawnych pałacowych korytarzy. Motyw skarbu ukrytego w ruinach i ducha pilnującego dawnego majątku jest charakterystyczny dla wielu europejskich podań związanych z zamkami i pałacami. W przypadku Damianowa legenda łączy się z materialnymi śladami przeszłości – ruinami, które pobudzają wyobraźnię i skłaniają do zadawania pytań o dawnych mieszkańców rezydencji. Nie ma potwierdzenia, że skarb rzeczywiście znajduje się na terenie pałacu ani że opisywane zjawiska miały miejsce. Opowieść należy więc traktować jako element lokalnej tradycji ustnej, a nie relację z udokumentowanych wydarzeń.

 

Opowieści z Konar – cudowne źródło i tajemniczy dzwon

Wśród podań związanych z Konarami pojawiają się historie dotyczące miejscowego kościoła i jego otoczenia. Jedna z nich opowiada o źródle, któremu przypisywano niezwykłą, uzdrawiającą moc. Takie opowieści odwołują się do dawnych przekonań o szczególnych właściwościach wody oraz o miejscach, w których człowiek mógł szukać pomocy i nadziei. Druga legenda dotyczy kościelnego dzwonu, który miał bić samoczynnie, ostrzegając mieszkańców przed zbliżającym się niebezpieczeństwem. W tej opowieści dźwięk dzwonu staje się znakiem, który łączy lokalną społeczność i pomaga jej przygotować się na trudne wydarzenia. Obie historie podkreślają znaczenie kościoła jako miejsca ważnego nie tylko dla życia religijnego, ale także dla wspólnoty mieszkańców. Aby poznać ich pełniejsze wersje, warto zebrać relacje osób, które usłyszały te opowieści od rodziców, dziadków lub starszych sąsiadów.

 

*źródło: Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Udanin na lata 2026–2029, część „Legendy”.

 

Dlaczego warto zachować te opowieści?

Legendy Gminy Udanin są częścią dziedzictwa, którego nie da się zamknąć wyłącznie w datach, dokumentach i opisach zabytków. Pokazują, jak mieszkańcy nadawali znaczenie otaczającym ich miejscom i jak za pomocą opowieści wyjaśniali ich tajemnice. Nawet jeśli niektórych wydarzeń nie można potwierdzić historycznie, same podania są warte zachowania jako świadectwo lokalnej wyobraźni i tradycji.Archiwum powstaje w ramach projektu „Zioła i Ogień – żywe tradycje i cyfrowe dziedzictwo Gminy Udanin”, realizowanego przez Centrum Biblioteczno-Kulturalne w Udaninie, dofinansowanego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w ramach programu „Kompas Młodego Obywatela”, moduł „Nasze Tradycje”. Jego celem jest ochrona i popularyzacja lokalnego dziedzictwa oraz zachęcanie młodego pokolenia do odkrywania historii i tradycji swojej małej ojczyzny.

Materiały wykorzystane przy opracowaniu

• Carl Friedrich Wilhelm Richter, Historisch-Topographische Beschreibung des Striegauer Kreises…, 1829.
• Herman Neuling, Schlesiens Kirchorte und ihre kirchlichen Stiftungen bis zum Ausgange des Mittelalters, 1902.
• Marek Cetwiński, Rycerstwo śląskie do końca XIII wieku.
• Adolf Moepert, Nazwy miejscowości powiatu średzkiego w historii i języku.
• Materiały historyczne i artykuły dotyczące Udanina, Drogomiłowic, Dziwigórza, Pielaszkowic, Piekar i Dębek na www.nieustanne-wedrowanie.pl
• Dokumenty planistyczne i strategiczne Gminy Udanin dotyczące historii osadnictwa i układu przestrzennego miejscowości, w tym Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Udanin na lata 2026–2029

Dawne miejsca spotkań w Udaninie – ogród koncertowy i lokal Arthura Neugebauera. Fotografia z prywatnej kolekcji Pani Elżbiety Mazurek.

 

Widokówka przedstawiająca Ujazd Górny. Fotografia pochodzi z prywatnej kolekcji zdjęć rodziny Kruk/Hołodniuk.

 

Historia naszej gminy nie znajduje się wyłącznie w muzeach i książkach. Jest również w układzie starych wsi, w murach dawnych budynków, w śladach po nieistniejących zakładach i w opowieściach ludzi. Warto ją poznawać, dokumentować i przekazywać dalej.

📸 Co zachowujemy w Cyfrowym Archiwum?

• fotografie dawnych i współczesnych miejsc, zabytków oraz charakterystycznych obiektów Gminy Udanin;

• lokalne legendy, opowieści i anegdoty przekazywane z pokolenia na pokolenie;

• informacje o historii poszczególnych wsi, dawnych budynkach i ważnych wydarzeniach;

Każda fotografia, opowieść i wspomnienie to część historii Gminy Udanin. Dzięki ich dokumentowaniu możemy zachować lokalne dziedzictwo i przekazać je kolejnym pokoleniom.

Projekt „Zioła i Ogień – żywe tradycje i cyfrowe dziedzictwo Gminy Udanin” Kompas Młodego Obywatela – „Nasze Tradycje”